Nooit meer oorlog in Europa. Dat was het idee achter de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) waarmee de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman op 9 mei 1950 op de proppen kwam. De stichtende leden – Frankrijk, West-Duitsland, Italië, Nederland, België en Luxemburg – konden niet bevroeden dat hun initiatief zou uitmonden in wat nu de EU is. Evenmin dat de (geo)politieke situatie 76 jaar later de Europese eensgezindheid meer dan ooit onder druk zou zetten.
De EU is in 76 jaar tijd uitgegroeid tot een invloedrijk politiek en economisch machtsblok. Net als in de beste families zijn er geregeld spanningen en meningsverschillen. Tot nu toe heeft men die altijd weten te overwinnen. Veel hangt daarbij af van het gewicht van de grote stichtende landen Frankrijk en Duitsland. Die Frans-Duitse as lijkt op dit moment stevig met pro-Europese leiders Macron en Merz. In eigen land staan zij echter onder druk van, eurosceptisch, extreemrechts. Wat als Macron in 2027 plaats maakt voor een extreemrechtse president van Rassemblement National? Euroscepticisme is het laatste wat Europa nu kan gebruiken.
De bemoeienis van Trump
De Europese economieën staan de laatste jaren onder druk. Coronapandemie, stijgende energieprijzen door de oorlog in Oekraïne. Net toen dat was verteerd, begon Donald Trump aan zijn tweede ambtstermijn en legde hij de EU hoge importtarieven op. Tarieven die in eerste instantie werden afgewend, maar nu opnieuw boven de markt zweven en bovenop de stijgende energieprijzen door de Amerikaanse oorlog in Iran dreigen te komen.
Een slabakkende economie is een van de hoofdredenen voor de opstoot van populistisch -/extreemrechts in Europa. Alsof de rol van Trump in die opstoot zo al niet genoeg is, bemoeit hij zich ook nog eens direct met de democratische gang van zaken in diverse EU-lidstaten ten faveure van populistisch – en extreemrechts. Tot nu toe heeft dat nog weinig succes gehad, maar Trump is een stoorzender die normaal gesproken nog twee jaar in de Europese ether blijft rondzingen.
Het Russische gevaar
9 Mei is niet alleen Europadag. Het is ook de dag waarop Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert. Ook dit jaar zal geen Europese leider die herdenking bijwonen. De redelijk vriendschappelijke betrekkingen tussen de EU en Rusland uit de jaren 90 en het eerste decennium van deze eeuw zijn na de Russische inname van de Krim in 2014 danig bekoeld. En tot onder het nulpunt gedaald sinds de Russen februari 2022 hun oorlog startten in Oekraïne.
Rusland is van vriend veranderd in vijand nummer 1. Nog zorgelijker dan de directe Russische militaire dreiging is de Russische inmenging in het politieke proces in de EU-lidstaten. Poetin lijkt daarin meer succes te hebben dan Trump. Vooral in de Oost-Europese landen die voorheen deel uitmaakten van de Sovjet-Unie. Denk aan de gecancelde Roemeense presidentsverkiezingen van december 2024 en indirect de Bulgaarse parlementsverkiezingen van jongstleden april. Het leidt geen twijfel dat Poetin zal blijven proberen Rusland gezinde politici te laten verkiezen om zo tweedracht te zaaien in de EU en de steun aan Oekraïne te ondergraven.
Eensgezindheid onder druk
Alle bovengenoemde (geo)politieke en economische factoren zorgen ervoor dat het project EU momenteel onder grote druk staat. Positief is dat de Hongaarse bevolking vorige maand in overweldigende meerderheid voor een pro-Europese koers heeft gestemd. In hoeverre de nieuwe premier Magyar die ook gaat voeren, is afwachten. Ondertussen is de Roemeense pro-Europese regering gevallen. Nieuwe parlementsverkiezingen staan voorlopig niet op de rol en president Nicusor Dan garandeert dat het land op de huidige koers blijft. Zijn presidentschap duurt nog een paar jaar. Of een nieuw gereconstrueerde regering het nu wel tot het einde van de termijn volhoudt, is de vraag. En ook in Roemenië zit populistisch rechts in de lift.
Europadag is zo gezien de uitgelezen mogelijkheid om de Europese eensgezindheid en standvastigheid in een instabiele wereld te benadrukken. De Europese instellingen in Brussel openen 9 mei hun deuren en zijn vrij toegankelijk. In de afzonderlijke lidstaten vinden diverse evenementen plaats. In hoeverre leeft Europadag onder de gewone burgers? Het antwoord op die vraag geeft een indicatie van de levensvatbaarheid van het door Robert Schuman gelanceerde Europese project voor de volgende decennia.
Copyright tekst: Johan Peters, 09/05/2026 - ...