Het christendom gaat uit van zeven hoofdzonden of ondeugden die teruggaan tot de zondeval van Adam en Eva in het paradijs (het eten van de verboden vrucht van de boom der kennis van goed en kwaad). Paus Gregorius de Grote legde deze zeven hoofdzonden op schrift vast. Sindsdien wordt het handelen der mensheid beoordeeld op het wel of niet vermijden van deze zonden. In hoeverre is de mens zelf in staat invloed uit te oefenen op het vermijden van zondig gedrag? Die vraag staat centraal in het boek ‘Zeven hoofdzonden, waarom mensen niet deugen’ van hoogleraar Neurologie Guy Leschziner. Het antwoord luidt: heel weinig tot helemaal niet.
Voor wie niet direct de zeven hoofdzonden weet op te sommen, dit zijn ze: hoogmoed, hebzucht, afgunst, woede, onkuisheid, gulzigheid, traagheid. Aan iedere hoofzonde wijdt Leschziner een apart hoofdstuk met daarin praktijkvoorbeelden van mensen die zich te buiten gaan aan één van die zonden en de medische/neurologische oorzaken van dat gedrag.
Het zit in de hersenen
Leschziner is als neuroloog werkzaam in diverse Britse ziekenhuizen. Daar ziet hij patiënten met hersenbeschadiging. Hersenbeschadiging die bijvoorbeeld resulteert in ongekende woedeaanvallen, vreetbuien of luiheid. De hersenbeschadiging kan zijn veroorzaakt door interne factoren (bloedingen) of externe factoren (genetische defecten, onvolkomenheden bij de geboorte). Ook zonder effectief aanwijsbare beschadiging ligt de oorzaak van een zonde in de werking van ons brein, zo betoogt Leschziner verder. Psychologische factoren, medicatie, opvoeding: Het is allemaal van invloed op hoe ons brein omgaat met situaties.
Door een casebeschrijving en de bijkomende uitleg over de werking van (een deel van) de hersenen in die specifieke case naast elkaar te leggen, maakt Leschziner telkens zijn punt. We veroordelen mensen snel om hun gedrag in een bepaalde situatie. Maar of het nu om woede, luiheid of onkuisheid gaat: dat gedrag vindt zijn oorsprong in onze hersenen. Bovendien is elk van de zeven hoofdzonden evolutionair bepaald. Waar we nu negatief oordelen over een zonde, diende dat zondige gedrag vroeger juist om de kans op overleven te vergroten.
Wel of geen vrije wil
Vanuit religieus oogpunt is de mens zelf verantwoordelijk voor zijn/haar daden en is er dus sprake van vrije wil. Leschziner laat in zijn boek zien dat juist vaak het tegenovergestelde het geval is. Door de verstoorde werking van ons brein heeft de mens praktisch geen controle over het gedrag en is er wat dat betreft geen sprake van vrije wil. Hooguit is de persoon in kwestie zich bewust van zijn/haar gedrag. Dat is echter ook niet altijd zo.
De neuroloog heeft het zelf moeilijk met deze constatering. Als alles wat we doen voorbestemd is door de toestand en werking van ons brein, zijn we dan in feite niet meer dan een soort machines? Leschziner wil daarom de deur naar het bestaan van een vrije wil niet helemaal dichtdoen. Mensen zonder hersenbeschadiging kunnen immers zelf beslissen tot alledaagse handelingen. Lees jij verder in dit artikel of haak je af? Als je niet meer verder leest, wat ga je dan doen? Verder surfen naar andere artikelen of een wandeling maken?
Het is moeilijk voorstelbaar dat ook zulke beslissingen allemaal vooraf door onze hersenen worden bepaald. Sommige onderzoeken wijzen echter wel in die richting. De wetenschap blijft verdeeld over dit vraagstuk. Leschziner gaat er in het laatste hoofdstuk over de vrije wil dieper op in. Om deze recensie niet nodeloos ingewikkeld te maken, laat ik het hierbij.
Gevolgtrekking conclusies
Wat wij veelal zondig en onaanvaardbaar gedrag noemen, komt dus voort uit processen die zich in onze hersenen afspelen. Met deze wetenschap is het de vraag in hoeverre de mens verantwoordelijk is voor zijn/haar daden. Dat geldt zelfs voor Adolf Hitler en de nazi’s. In hoeverre kunnen hun wandaden hen persoonlijk worden aangerekend, de gedachtegang en conclusies in het boek volgend? Een pijnlijke vraag voor Leschziner zelf, aangezien een groot deel van zijn familie afkomstig uit Silezië (sinds het einde van WO II grotendeels Pools. Zijn grootvader, die de Holocaust overleefde, leefde na WO I in het Duitse gedeelte) om het leven is gekomen door toedoen van de nazi’s.
In het dagelijks leven ervaart Leschziner dezelfde ambivalente gevoelens. ‘Ik vind het ook niet gemakkelijk om de mensen te vergeven en te begrijpen die vreselijke gewelddaden, slachtingen, verkrachtingen en haatmisdrijven begaan in de wereld van vandaag.’ De vraag of en hoeveel persoonlijke verantwoordelijkheid je een dader nog kunt toerekenen, hangt volgens Leschziner af in welk spectrum de hersenbeschadiging van de dader zich bevindt. Of de hersenbeschadiging is zodanig ernstig dat de dader de oerinstincten (de zeven hoofdzonden) niet meer in bedwang heeft. Of diezelfde oerinstincten functioneren juist niet meer of onvoldoende door genetische onvolkomenheden, opvoeding en psychologische factoren. Bij de grootste groep mensen hangt het van hun ontwikkeling als foetus en hun levenservaring af hoe de hersenen hun gedrag bepalen.
De link tussen theologie en neurologie
Als atheïst kan Leschziner niets met de starheid en regels van welke godheid dan ook. ‘Ik voel me er heel ongemakkelijk bij om een individu als goed of slecht te bestempelen, voorbestemd om te branden in de hel of op te stijgen naar de hemel.’ Hij heeft wel sympathie voor de morele waarden die zijn voortgekomen uit de leer van de erfzonde. ‘Ze helpen je je leven te leiden op een manier die zowel het persoonlijke belang als het grotere goed dient.’
Hij ziet toch een verband tussen de hoofdzonden en zijn vakgebied. ‘Uiteindelijk schuilt er een kern van waarheid in de christelijke doctrine van de erfzonde, het idee dat we vanaf onze geboorte allemaal behept zijn met een zondige natuur. Zoals in Romeinen 3:23-24 te lezen valt: Want iedereen heeft gezondigd en ontbeert de nabijheid van God.’
Zoals eerder gesteld, zijn de zeven hoofdzonden onontbeerlijk geweest voor het overleven van de mens als soort. ‘Zonder deze zonden zijn we voorbestemd uit te sterven. Zoals voor alle facetten van de menselijke soort geldt, is het waarschijnlijk een kwestie van gradaties. We bevinden ons allemaal ergens op een spectrum van deze neigingen, gedefinieerd door onze biologie – onze genetica, onze evolutie, onze fysieke constitutie, onze hersenstructuur en -functie. Er is echter geen harde grens tussen onze aangeboren menselijke natuur en het concept "zonde”, geen omheining of wegwijzer die de grenzen markeert tussen wat normaal is en wat verderfelijk.’
Links naar sites voor wie zich meer wil verdiepen in de theologische oorsprong van de zeven hoofdzonden:
Copyright tekst en foto: Johan Peters, 14/04/2026 - ...